15 Mart 2024 tarihinde Avrupa Birliği (AB) Üye Devletleri tarafından onaylanan AB Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi (Corporate Sustainability Due Diligence Directive – CSDDD), belli bir ölçeğin üzerindeki AB merkezli veya AB pazarında faaliyet gösteren şirketlerin, küresel değer zincirlerinin belirli kademelerinde yürütülen faaliyetler sonucu ortaya çıkan insan hakları ve çevre üzerindeki olumsuz etkiler üzerinde insan hakları ve çevresel durum tespiti (human rights and environmental due diligence – HREDD) yürütmeleri hususunda düzenlemeler içermektedir. Bu şekilde, Birleşmiş Milletler İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri’nin düzenlediği şirketlerin insan haklarına saygı gösterme sorumluluğu AB mevzuatı altında yasal bir temele bağlamıştır.
1. CSDDD hangi şirketleri kapsıyor?
Direktif kapsamında belirtilen ölçek içerisinde değerlendirilen şirketler belirli kriterlere göre 4 ana gruba ayrılmaktadır:
1000
450
KOBİ’ler: Doğrudan doğruya CSDDD’nin kapsamında olmamakla birlikte, CSDDD kapsamı dahilindeki şirketlerin bağlı şirketleri veya iş ortakları (ö. tedarikçi, yüklenici, alt yüklenici) olan KOBİ’lerin, insan haklarına ve çevresel standartlara uyum konusundaki düzenlemelere dolaylı olarak uyum sağlamaları gerekecektir.
2. CSDDD şirketler için hangi yükümlülükleri getirecek?
CSDDD kapsamındaki şirketlerin; Birleşmiş Milletler İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri, OECD Çok Uluslu Şirketler Rehberi ve Uluslararası Çalışma Örgütü Çok Uluslu İşletmeler ve Sosyal Politikaya İlişkin Üç Taraflı Bildirgesi gibi uluslararası standartlar ile uyumlu HREDD prosedürleri oluşturmaları gerekecektir. Bu kapsamda şirketler, faaliyetlerinin insan hakları ve çevre üzerindeki olumsuz etkilerini belirlemek, sona erdirmek, önlemek, hafifletmek ve meydana gelen zararları gidermek için gerekli önlemlerini uygulamak zorunda olacaktır.
i. HREDD:
- İnsan hakları ve çevresel sorumluluklarına ilişkin yönetim taahhüdü verilerek, bunların şirket politikalarına dahil edilmesi
- Faaliyetlerden doğan olumsuz insan hakları ve çevresel etkileri belirleme ve değerlendirme
- Potansiyel olumsuz etkileri önleme ve hafifletme
- Gerçekleşmiş olumsuz etkileri sonlandırma veya minimize etme
- Olumsuz etkiler için telafi edici çözümler sağlama
- Paydaşlarla etkili iletişim kurma
- Etkili bir bildirim ve şikayet mekanizması oluşturma
- Alınan önlemlerin etkinliğini izleme
ii. İklim değişikliği geçiş planı benimsenmesi ve yürürlüğe konması
3. HREDD Kapsamı
- Şirketin kendi faaliyetleri
- Bağlı şirketlerin faaliyetleri
- “Faaliyet zincirindeki” iş ortakları tarafından yürütülen faaliyetler
CSDDD’ye göre, şirketlerin “faaliyet zinciri” olarak adlandırılan değer zincirinin bölümleri;
- Ürün tasarımı, hammaddenin çıkarılması, tedariki, imalatı, nakliyesi, depolanması ve ürün veya hizmetin geliştirilmesi dahil olmak üzere, yukarı yöndeki (upstream) iş ortaklarının malların üretimi veya şirket tarafından hizmetlerin sağlanması ile ilgili faaliyetlerini, ve
- iş ortaklarının bu faaliyetleri şirket adına veya şirket hesabına gerçekleştirdiği durumlarda, bir şirketin aşağı yöndeki (downstream) iş ortaklarının ürünün dağıtımı, nakliyesi ve depolanması ile ilgili faaliyetlerini kapsamalıdır.
4. Denetim ve Yaptırım
- Denetim Otoriteleri: AB Üye Devletleri nezdinde, şirketlerin insan hakları ve çevreyle ilgili yükümlülüklerine uyup uymadıklarına yönelik denetimler gerçekleştirme, ilgili soruşturmaları yürütme, mevcut ihlallerin düzeltilmesi veya durdurulması için yasal emirler çıkarma yetkisine sahip denetim otoritelerinin oluşturulması (Almanya örneğinde BAFA),
- İdari Para Cezaları: Uyum sağlamayan şirketlerin, net global cirolarının %5’ine varabilecek idari para cezaları,
- Özel Hukuk Sorumluluğu: Muhtemel veya ortaya çıkmış olumsuz etkileri önleme ve azaltma yükümlülüğünü kasten veya ihmalen yerine getirmeyen şirketler için, ortaya çıkan zararlar ile bağlantılı olarak özel hukuk sorumluluğu.
5. Kademeli Yürürlük
AB Üye Devletlerin, CSDDD’nin yürürlüğe girmesinden itibaren en geç 2 yıl içinde iç mevzuatlarını CSDDD ile uyumlu hale getirmeleri gerekmektedir.
Şirketlerin CSDDD’ye uyum sağlaması için, yürürlük tarihinden itibaren kademeli bir yaklaşım öngörülmektedir:
- 1. Grup: 5000’den fazla çalışanı ve 1,5 milyar Euro yıllık cirosu olan şirketlerin uyum için CSDDD’nin yürürlüğe girmesinden itibaren üç yılı;
- 2. Grup: 3000 çalışanı ve 900 milyon Euro yıllık cirosu olan şirketlerin dört yılı;
- 3. Grup: 1000 çalışanı ve 450 milyon Euro yıllık cirosu olan şirketlerin ise beş yılı olacaktır.